घडवीन असे मी वृत्त
प्राणांच्या अलगद खाली
अन् करीन पाऊस इथला
शब्दांच्या पूर्ण हवाली
मावळत्या सूर्यफुलांचा
तू गळ्यात घेशील हार
खडकावर पडते जैसी
अज्ञात जलाची धार
-- ग्रेस
घडवीन असे मी वृत्त
प्राणांच्या अलगद खाली
अन् करीन पाऊस इथला
शब्दांच्या पूर्ण हवाली
पाऊस कितीही प्रकारे वर्णन केला तरी... पाऊस म्हणजे काय? सांगणं शक्य नाही. पाऊस ही अनुभवण्याची गोष्ट आहे. पावसात भिजणं, पावसाचा आवाज, पहिल्या पावसामुळे सुटणारा मातीचा सुगंध, मातीचा होणारा मऊ गोळा, हिरवीगार होणारी सृष्टी, ओथंबून येणारे ढग, हवेत पसरणारा ओलावा, वाहते होणारे नदी, नाले, ओहोळ, रस्ते, धुवून स्वच्छ झालेली झाडांची पाने, चमकणाऱ्या वीजा, ढगांचा गडगडाट, कुंद हवा, लागणारी हुरहूर..... काय आणि किती सांगणार?
तरीही पाऊस उरतोच!
कवी म्हणतो आहे, मी असं वृत्त घडवीन ज्यातील शब्दांद्वारे पाऊस पूर्णच्या पूर्ण कळून येईल.
वृत्त काय आहे? एक नियमबद्ध आराखडा, सांगाडा.... ही कारागिरी आहे.... मानवनिर्मित गोष्ट आहे.... कृत्रिम आहे.
ते वृत्त कवी, प्राणांच्या खाली घडवणार आहे, जेणेकरून त्यात जीव यावा, ते जिवंत व्हावं, पाऊस पेलण्याची क्षमता त्यात यावी.
कवीला हे का करायचं आहे?
कशाला पाऊस शब्दात मांडण्याच्या कसरती करत बसतोस?
जा आणि पावसात भिज.
कवीचं भागधेय आहे ते!
त्यातून सुटका नाही.
तो जे जे अनुभवतो, ज्या ज्या कल्पना करतो, जी काही नवी मांडणी त्याला सुचते.... जे काही त्याचं जगणं आहे.... ते शब्दात, काव्यात रूपांतरित करणे, हेच त्याचं काम आहे.
कवीला पावसाला पूर्णपणे शब्दात आणायचं आहे.
घडवीन असे मी वृत्त
प्राणांच्या अलगद खाली
अन् करीन पाऊस इथला
शब्दांच्या पूर्ण हवाली
हे केल्यावर मग?
मावळत्या सूर्यफुलांचा
तू गळ्यात घेशील हार
खडकावर पडते जैसी
अज्ञात जलाची धार
यातली ही/हा/ हे. ... " तू" कोण आहे?
सृष्टी? धरा? पाऊस? कविता? काव्यप्रतिभा? प्रेयसी? नव्याने घडवलेलं ते वृत्त?
सूर्यफुले म्हणजे सूर्यकिरणे आहेत, मावळतीची सोनेरी किरणे आहेत.
दिवसभर पाऊस पडून गेला आहे, तो शब्दांच्या हवालीही करून झाला आहे , पाऊस जरासा थांबला आणि ढगांआडून सूर्य बाहेर आला.
जणू वृत्त घडवण्याबद्दल हा सूर्यफुलांचा हार कवीच्या गळ्यात घातला गेला आहे.
किंवा
कवीच्या आयुष्याच्या मावळतीला कदाचित हे वृत्त घडवणं... झालं आहे.
ते वृत्त हीच गळ्यातील सूर्यफुलांची माळ आहे.
एकेक सूर्यफूल म्हणजे त्या वृत्तातील एकेक मांडणी आहे.
" तू" म्हणजे स्वतः कवी आहे.
मावळत्या सूर्यफुलांचा
तू गळ्यात घेशील हार
पावसाला पूर्णपणे शब्दात आणणं, हे तू मिरवशील.... पण लक्षात घे...
खडकावर पडते जैसी
अज्ञात जलाची धार
पावसाळ्यात एखाद्या खडकावर, दगडावर, एखादी पाण्याची धार पडत असेल तर ते पाणी कुठून आलं? नक्की सांगता यायचं नाही. ती जलधारा खडकावर पडते आहे, अभिषेक करते आहे, भिजवते आहे इतकंच खरं.
कवीला सुचणं..... कवीला हे विशिष्ट वृत्त घडवता येणं, हे म्हणजे ती अज्ञात जलधारा आहे.
कवी म्हणजे तो खडक आहे.
कवी म्हणजे खडक कसा असेल? तो निर्मिती करणारा आहे, काव्यनिर्मिती!
खडक कशाची निर्मिती करतो?
पाऊस मातीवर पडला तर कोंब फुटणार.
काहीतरी हिरवं जन्माला येणार.
पण पावसाचं वर्णन केवळ "मातीवर पडणारा पाऊस "ने पूर्ण होणार नाही. ( तसं वर्णन तर अनेकांनी करून ठेवलेलं आहेच.)
खडकावर पडणारा, वाहून जाणारा, वर्षानुवर्षे पडला तर खडकात खळगा निर्माण करणारा पाऊस! हा ही जर शब्दात आला तरच पूर्ण पाऊस शब्दांच्या हवाली केला असं होईल ना?
म्हणून ते वृत्त हे ती जलधारा आहे, कवीवर बरसणारी!
सुरूवातीला कवी म्हणतो की मी असे असे वृत्त घडवीन....
त्याच्या खरंतर लक्षात आलेलं आहे की आपण केवळ तो खडक आहोत, ज्यावर ही अज्ञात जलाची धार पडते आहे.
अज्ञातातून जे जे येतं आहे..... ते ते केवळ स्विकारणं एवढंच आपण करायचं आहे.
तो सूर्यफुलांचा हार असेल किंवा पावसाला पूर्ण करणारी एखादी अज्ञात जलधार असेल.
पाऊस म्हणजे देणं आहे.
देणाराही पाऊस आणि देणंही पाऊस
तो जे जे देईल ते ते, तसंच्या तसं स्वीकारणं म्हणजे पाऊस घेणं आहे.
शब्दात पकडता येईल की नाही हा भाग अलाहिदा!
तो तसा धरता न यावा यातच गंमत आहे, तरीही तो अख्खा शब्दात मांडण्याची इच्छा धरावी हे अरभाट आहे.
...
विद्या कुळकर्णी
२ जुलै २६
तळटीप - अन् करीन पाऊस इथला
इथला म्हंटलं आहे.
"इथला" शी तुलना करता येईल असा "तिथला" ही पाऊस आहे.
"इथला" मुक्काम संपला की तिथे जायचं आहे.
तिथल्या पावसाचं काय करायचं? हे तिथे गेल्यावर बघू.
इथल्या पावसाला शब्दांच्या हवाली करायचं आहे.
"इथला" या एका शब्दाने कळतंय की या कवितेचा कॅनव्हास किती मोठा आहे!
- विद्या कुळकर्णी
